Osiedle Familoków w Czerwionce-Leszczynach to zespół czerwonoceglanych domów dla górników kopalni „Dębieńsko”. Wiele osób zna katowicki Nikiszowiec, a o tym miejscu słyszało niewielu, mimo że obszarowo je przebija. Chodzi o około 15 hektarów zabudowy i 84 budynki, z których prawie każdy wygląda trochę inaczej. Wstęp jest bezpłatny, a spacer można zrobić o dowolnej porze roku.
Familoki w Czerwionce-Leszczynach – co to za miejsce
Osiedle leży w centralnej części Czerwionki, między ulicami Wolności, Słowackiego, Hallera, Kombatantów, Mickiewicza i Szkolną. To nie skansen ani muzeum pod chmurką. Ludzie tu normalnie mieszkają, suszą pranie, siedzą w ogródkach i wołają dzieci na obiad. Dlatego spacer wygląda zupełnie inaczej niż po wystawie. Zabudowa jest niska, jedno- i dwukondygnacyjna, pokryta dachówką, a nie blachodachówką. Całość robi wrażenie dopiero wtedy, gdy się po niej przejdzie, bo ze zdjęć trudno to oddać.
Co odróżnia je od innych śląskich kolonii robotniczych? Skala i spójność. Po przejściu kilkunastu uliczek widać, że to rzeczywiście był cały układ urbanistyczny: ulice, skwery, podwórza, a nie kilka pojedynczych domów. Gdzieniegdzie wciska się blokowa architektura z czasów PRL-u i psuje efekt, ale to wyjątki. Reszta jest zaskakująco jednolita.
Historia osiedla patronackiego kopalni „Dębieńsko”
Kopalnię uruchomiono 2 listopada 1898 roku. Węgiel w okolicy znano od końca XVIII wieku, ale dopiero koncern „Zjednoczone Huty Królewska i Laura” nadał temu skalę przemysłową. Pracowników trzeba było ściągać z daleka, razem z rodzinami. Wielu z nich wcześniej pracowało na roli, więc firma musiała zapewnić im przyzwoite warunki. Stąd pomysł na osiedle w duchu miasta-ogrodu: dom, kawałek ziemi do uprawy i wszystko, co potrzebne, pod ręką.
Budowano etapami, od 1898 do 1916 roku. Czerwionka była wtedy zwykłą wsią, a po kilkunastu latach zrobiła się z niej przemysłowa dzielnica z ulicami, placami i usługami. Co ciekawe, Nikiszowiec czy Giszowiec projektowali architekci o europejskiej renomie. Tutaj autorem był lokalny mistrz budowlany Storek. Efekt jest mniej „pocztówkowy” niż w Katowicach, za to bardziej swojski.
Osiedle było samowystarczalne. W środku znajdowały się kościół, szkoła, sklep, pralnia, suszarnia, magiel i piekarnia. Do tego mieszkania z przydomowymi działkami, na których sadzono drzewa owocowe. Górnik mógł praktycznie nie wychodzić poza osiedle.
Później było jak w wielu podobnych miejscach. Dziesięciolecia zaniedbań, a potem rewitalizacja. Dziś chodniki są odnowione, ogródki zadbane, a samo osiedle trafiło na Szlak Zabytków Techniki województwa śląskiego. Stan domów bywa różny. Niektóre budynki wyglądają świetnie, inne czekają na remont, co widać zwłaszcza po klatkach schodowych.
Co zobaczyć na spacerze po familokach
Najlepiej po prostu wejść w uliczki i się pogubić. Warto zwracać uwagę na detale: różne układy okien, drzwi, wykusze, szczyty i ceglane zdobienia. Trudno tu znaleźć dwa identyczne budynki, a to rzadkość przy osiedlach robotniczych, które często stawiano jak od linijki. Podwórza i ogródki to osobny temat. Część z nich to zadbane warzywniaki i klomby, część raczej klimatyczny bałagan.
Na liście do zaliczenia jest też Izba Tradycji Kopalni „Dębieńsko”. Można tam obejrzeć pamiątki po kopalni, dawne zdjęcia i dokumenty. To dobre uzupełnienie spaceru, bo po obejrzeniu zdjęć górników cegła zaczyna mówić więcej. Przystanek komunikacji miejskiej nazywa się Czerwionka Kopalnia „Dębieńsko”.
- uliczki z jednolitą zabudową z czerwonej cegły,
- detale architektoniczne i różnorodność brył,
- podwórza i ogródki przydomowe,
- Izba Tradycji Kopalni „Dębieńsko”,
- punkt informacji turystycznej z mapami i ulotkami.
Zwiedzanie z przewodnikiem czy na własną rękę
Na własną rękę da się spokojnie, bo osiedle jest ogólnodostępne, a trasa prosta. Tylko że wtedy zobaczysz głównie ładne domy. Z przewodnikiem dochodzi to, co nie jest widoczne z ulicy: kto tu mieszkał, jak wyglądało życie rodziny górniczej, do czego służyły poszczególne budynki. Zwiedzanie z przewodnikiem trwa około 2 godzin. Rezerwacji można dokonać telefonicznie pod numerem 693 611 086. Cennik jest na stronie familoki.com.pl, w zakładce zwiedzanie, więc przed wyjazdem warto go sprawdzić.
W punkcie informacji turystycznej, który według dostępnych informacji mieści się przy ul. Mickiewicza 10, dostaniesz mapę regionu i ulotki. Można tam też wziąć arkusze do gry miejskiej „Familoki Tour”. Dla rodzin z dziećmi to przyzwoity pomysł, bo dzieciaki mają wtedy zadanie i nie nudzą się po dwudziestu minutach.
Dla kogo i kiedy jechać
Miejsce spodoba się miłośnikom historii przemysłu, fotografom i osobom, które lubią chodzić po miastach bez tłumów. Rodziny z dziećmi też sobie poradzą, szczególnie z grą miejską, ale nie ma tu typowej rozrywki w rodzaju placów zabaw czy interaktywnych wystaw. Osoby, które szukają spokojniejszej alternatywy dla Nikiszowca w weekend, będą zadowolone. Tu rzadko jest tłoczno.
Dobrze jechać, kiedy jest widno i sucho. Czerwona cegła najlepiej wygląda w słońcu, ale zimą, przy lekkim śniegu, też jest ładnie. W Czerwionce-Leszczynach warto połączyć wizytę z innymi lokalnymi punktami, na przykład z zameczkiem w Leszczynach, który wybudowano w latach 1882–1883. Z samą wizytą na familokach spokojnie wyrobisz się w 1,5–2 godziny. Z przewodnikiem to w praktyce około 2 godzin, a po spacerze dochodzi jeszcze izba tradycji.
Informacje praktyczne
- Adres: Czerwionka-Leszczyny, osiedle między ulicami Wolności, Słowackiego, Hallera, Kombatantów, Mickiewicza i Szkolną.
- Cena: samodzielne zwiedzanie osiedla jest bezpłatne. Ceny zwiedzania z przewodnikiem są w cenniku na familoki.com.pl.
- Godziny: osiedle jest dostępne cały czas, bo to normalna dzielnica mieszkalna. Punkt informacji turystycznej według dostępnych danych działa od piątku do niedzieli w godzinach 10:00–16:00. Przed wizytą dobrze to potwierdzić, bo godziny mogą się zmieniać sezonowo.
- Rezerwacja przewodnika: tel. 693 611 086.
- Czas zwiedzania: około 1,5–2 godzin, z przewodnikiem około 2 godzin.
- Dojazd: Czerwionka-Leszczyny leży w powiecie rybnickim, więc autem dojedziesz tu z Rybnika, Katowic czy Gliwic. Najwygodniej zostawić samochód na jednej z ulic przy osiedlu. Autobusem warto szukać przystanku Czerwionka Kopalnia „Dębieńsko”. Szlak Zabytków Techniki ma na swojej stronie dodatkowe informacje.
- Pamiętaj: to miejsce zamieszkane. Warto zachować ciszę i nie wchodzić na prywatne podwórka bez zgody mieszkańców.