Pałac w Chałupkach, w dawnych czasach zwany też zamkiem bogumińskim, stoi tuż przy granicy z Czechami, nad Odrą. Dziś mieści się w nim hotel z restauracją, a wokół rozciąga się stary park. Nazwa „Pałac Lichnowskich” przyjęła się, bo przez kilkanaście lat na początku XIX wieku rezydencja należała do tego rodu. W jej dziejach było jednak kilku znacznie ciekawszych właścicieli, w tym bankierzy Rothschildowie.
Pałac Lichnowskich w Chałupkach – skąd ta nazwa i kto tu naprawdę rządził
Lichnowscy to tylko epizod. Źródła podają różne daty: jedne mówią o 1802, inne o 1803 roku. Wtedy zadłużony majątek kupił Karol (w niektórych opracowaniach Jan) Lichnowski. W Chałupkach nie zamieszkał i po kilku latach sprzedał dobra dalej. W 1813 roku trafiły do niejakiego Försterowa, potem przez kolejne ręce, aż w połowie XIX wieku kupił je Salomon von Rothschild. Daty tej ostatniej transakcji też się różnią, najczęściej wymienia się 1846 rok.
Dlatego w opisach pałacu pojawiają się równolegle nazwy: zamek w Chałupkach, pałac Donnersmarcków, pałac Rothschildów i pałac Lichnowskich. Wszystkie dotyczą tej samej budowli.
Historia zamku w Chałupkach: od drewnianego grodu do baroku
Zaczęło się od drewnianego grodu pilnującego brodu na Odrze. Wiązało się to z dawnym Boguminem, czyli dzisiejszym czeskim Bohumínem po drugiej stronie rzeki. Część czeskich historyków wiąże początki z połową XIII wieku. Pewna pisemna wzmianka pochodzi dopiero z 1373 roku. Wtedy książę raciborski Jan I nadał zamek w lenno rycerzowi Pasce.
W 1523 roku zamek kupił margrabia Jerzy Hohenzollern. Po nim rządzili tu Donnersmarckowie. To oni około 1682 roku przerobili stary, graniczny zamek na barokowy pałac, nie wyburzając starszych reliktów. Pałac stoi na planie prostokąta, ma dach mansardowy i narożną wieżę z kopułą. Donnersmarckowie założyli też park, który z grubsza dotrwał do dziś.
Przełomem był rok 1742. Po wojnach śląskich Śląsk podzielono między Prusy i Austrię. Bogumin został przy Habsburgach, a zamek znalazł się po pruskiej stronie. Chałupki odcięto od dawnego centrum i przez pewien czas funkcjonowały jako Pruski Bogumin. Granica biegnąca przez Odrę jest tu więc starsza niż większość miejscowych budynków.
Nie każdy wie, że nad wejściem do pałacu zachował się herb Rothschildów. Rodzina trzymała tę posiadłość do 1936 roku. Wtedy musiała ją opuścić z powodu antysemickiej polityki hitlerowskich Niemiec, a majątek przekazano wdowie po niemieckim generale, baronowej von Rotkirch Kirchen und Pancken.
Co zobaczyć przy pałacu w Chałupkach
Sama bryła jest barokowa, choć po drodze była kilka razy przebudowywana: na przełomie XVIII i XIX wieku oraz na początku XX wieku, w 1907 roku. Nie zmieniło to jednak ogólnego wyglądu. Z zewnątrz najlepiej widać prostokątny korpus, mansardowy dach i wieżę.
Warto też obejść budynek dookoła. Zachowały się ślady dawnych fortyfikacji bastionowych, najwyraźniejsze od strony południowo-zachodniej. Widać też zarys fosy, szczególnie od północy i zachodu. Jeśli ktoś lubi wyłapywać takie detale, ma tu coś do roboty.
Park jest dużo młodszy od samego zamku. Powstał po zniwelowaniu bastionów i dziś rośnie w nim kilkadziesiąt gatunków i odmian drzew i krzewów. Opisy wymieniają aleje jesionowe, stare lipy i kasztanowce oraz rabaty różane. To jedno z tych miejsc, gdzie jesienią, przy liściach pod nogami, pałac wygląda najlepiej.
Wnętrza to osobny temat. Z dawnej świetności zostało niewiele. Pałac stał pusty od 1945 roku aż do drugiej połowy lat 70., a potem został odbudowany pod hotel. Remont trwał mniej więcej w latach 1978–1982, a hotel otwarto na początku lat 80. Reprezentacyjne sale mają drewniane boazerie, w niektórych miejscach sięgające pod belkowe stropy. Wyraźnie czuć w nich klimat tamtej epoki, a nie XVII-wiecznej rezydencji. Część osób to lubi, innych trochę rozczarowuje.
Dla kogo to miejsce
- Miłośnicy historii pogranicza – układ granicy, podział Śląska i dzieje Rothschildów dają tu sporo materiału.
- Osoby szukające noclegu lub obiadu w ciekawym miejscu – hotel z restauracją działa w murach zamku.
- Fotografowie i spacerowicze – park, fosa i barokowa bryła z wieżą.
- Rowerzyści i wędrowcy – w okolicy jest Graniczny Meander Odry, naturalny odcinek doliny rzeki.
Tego miejsca nie warto traktować jak muzeum. Nie ma tu klasycznej wystawy ani oprowadzania z przewodnikiem, bo obiekt jest przede wszystkim hotelem i restauracją. Dla małych dzieci będzie to raczej krótki spacer po parku niż atrakcja na pół dnia.
Dawna miejscowość nazywała się Annaberg, a potem Zamek Bogumiński. Nazwę Chałupki dostała dopiero po 1945 roku. Wcześniej, po pruskiej stronie Odry, funkcjonowała też nazwa Pruski Bogumin.
Chałupki: jak dojechać i ile czasu zająć
Pałac stoi w Chałupkach, w gminie Krzyżanowice w powiecie raciborskim. Kod pocztowy to 47-460. Dojazd samochodem jest prosty, bo miejscowość leży przy przejściu granicznym z Czechami, naprzeciwko Bohumína. Chałupki mają też dużą stację kolejową, dawniej graniczną, więc można tu dotrzeć pociągiem. Najbliższym większym miastem po polskiej stronie jest Racibórz, a po czeskiej Ostrawa.
Na obejście zamku, fosy i parku wystarczy około godziny. Jeśli ktoś planuje obiad w restauracji albo dłuższy spacer w stronę meandrów Odry, to pół dnia z zapasem. Pałac dobrze pasuje do trasy łączącej Chałupki z czeskim Bohumínem.
Praktyczne informacje: ceny i godziny
- Adres: Chałupki, 47-460, gmina Krzyżanowice, woj. śląskie.
- Funkcja: Hotel Zamek Chałupki z restauracją, obiekt prywatny, dzierżawiony od gminy od 1994 roku.
- Bilety: brak oficjalnego biletowanego zwiedzania. Ceny noclegów i obiadów trzeba sprawdzić na stronie hotelu: hotel-zamek.pl.
- Godziny: zewnętrzną bryłę i otoczenie można oglądać bez problemu. Godziny otwarcia restauracji i wejścia do wnętrz warto potwierdzić telefonicznie lub na stronie hotelu, bo mogą się zmieniać. Wiarygodnych, aktualnych godzin nie udało się znaleźć w ogólnodostępnych źródłach.
- Parking: przy hotelu, o dostępności dla niezameldowanych gości najlepiej zapytać na miejscu.
- Czas na zwiedzanie: około 1–2 godzin, dłużej z obiadem lub spacerem nad Odrą.